Demokratska stranka je jedna od retkih na domaćoj političkoj sceni koja ima idejne veze sa svojim političkim pretečama iz doba pretkomunističke Srbije.

Ljubomir Davidović (1863-1940)
Zvali su ga Čika Ljuba ili Ljuba Mrav. Svojim životom postao je ne samo uzor svojoj stranci, već i simbol jednog vremena. Rođen 1863, u vreme dok se otomanski barjak još vijorio na Beogradskoj tvrđavi, umro je 1940, u predvečerje rata koji je uništio državu, čiji je najdosledniji zaštitnik bila njegova stranka, i društvo u kome je njegov život smatran za primer vrline. Živeo je na Vračaru.

Ljubomir Davidović bio je prvi srpski političar koji se u potpunosti odškolovao u svojoj zemlji. Završio je prirodni odsek na Filozofskom fakultetu Velike škole i bio je profesor gimnazije u mnogim mestima u unutrašnjosti Srbije. Bio je čak i profesor Prestolonasledniku, sa kojim je u vreme njegove vladavine, iako oštro suprotstavljen, naročito njegovoj ličnoj diktaturi iz 1929, do njegove pogibije ostao u dobrim ličnim odnosima.

Politički sazreo u doba kada je Narodna radikalna stranka već bila na vlasti, bio je jedan od prvaka njenog drugog pokolenja, koje se 1901. odvojilo od stranke. Godine 1912. postao je vođ Samostalne radikalne stranke, ali je i pre toga bio ministar (prosvete, u dva navrata 1904. i 1914), predsednik Narodne skupštine i predsednik Opštine Beogradske (1909).

Nakon Prvog svetskog rata i stvaranja Demokratske stranke, sastavljao je ispred svoje stranke Vladu tri puta (dva puta 1919. i jednom 1924), ali je na njoj ostao razmerno kratko, svega 289 dana. Težeći velikim promenama, ostao je ipak zapamćen kao stranački vođa, a ne kao državnik. Pored energičnih ministara unutrašnjih dela poteklih iz njegove stranke, kakvi su bili Božidar Maksimović-Kundak i Svetozar Pribičević, Ljubomir Davidović je vezivao za sebe osećanja koja često obesmišljuju poziv političara - voleli su ga čak i protivnici. Govorilo se kako su ga ljudi "više voleli nego što su ga poštovali, više ga poštovali nego što su mu se divili".

U stranačkom vođstvu nasledio ga je 1940. Milan Grol.

PRETEČE DEMOKRATSKE STRANKE
Samostalna radikalna stranka osnovana je 1901. godine nakon što je grupa mlađih radikala istupila iz Narodne radikalne stranke, koja je prihvatila aprilski Ustav i fuziju sa naprednjacima. Samostalci se, prema Programu iz 1902. zalažu za principe izvornog radikalizma (jednodomnu Narodnu skupštinu, parlamentarnog monarha, smanjenje poreza, stvaranje Balkanskog saveza). Uprkos pokušaja da se 1904. iznova ujedine NRS i SRS, ostaju oštri protivnici i jedino samostalci uspevaju da u prvim godinama 20. veka jednom preotmu predsedništvo Vlade radikalima (ako izuzmemo koncentracionu Vladu Stojana Novakovića iz vremena Aneksione krize). Stranka je do 1914. promenila čak trojicu vođa - Ljubu Živkovića (do 1905), Ljubu Stojanovića (do 1912) i Ljubu Davidovića (do 1919). Pred balkanske ratove izgledalo je izvesno da će na narednim izborima samostalci steći čistu većinu u Narodnoj skupštini.

Srpska napredna stranka osnovana je januara 1881. oko grupe mladih konzervativaca okupljenih oko lista "Videlo". Došla je na vlast podržana od kneza Milana. Sprovodi liberalne reforme, uverena da je to jedini put stvarnog osamostaljenja i napretka Srbije. Brzo je došla u sukob sa radikalima, sa kojima je u prvo vreme u savezništvu. Do 1883. SNS je donela prve zakone o prosveti, bankama, stajaćoj vojsci, dvostruko je povećala državni buđet, započela izgradnju železnice. Ipak, brzopleta i sa manama koje imaju intelektualske i činovničke stranke, ubrzo izaziva narodnu omrazu. Nakon Timočke bune 1883. postaje zavisna od kralja Milana. Nakon Srpsko-bugarskog rata i kraljevog razvoda ostaje u opoziciji iz koje izlazi privremeno 1896. kada je Stojan Novaković sastavio Vladu. Stranka je iste godine raspuštena, da bi bila obnovljena tek 1906, od kada je do 1919. tavorila sa po par poslanika u opoziciji, izuzev 1909. kada je Stojan Novaković iznova sastavio Vladu, ovaj put uz podršku svih stranaka. Prvaci stranke bili su advokat Milivoj Piroćanac, pukovnik Milutin Garašanin, istoričar Stojan Novaković i ekonomista i istoričar Čedomilj Mijatović.

PREDRATNA DS
Istorija Demokratske stranke, prve jugoslovenske stranke i jedne od najjačih stranaka u međuratnom periodu počinje u februaru 1919. godine Osnivačkom konferencijom održanom u Sarajevu. U vreme kada je stvaranje Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca još bilo u toku, osnivanje ovakve građanske-jugoslovenske stranke bilo je neka vrsta njegovog političkog jemstvenika. Nova stranka stvorena je od Samostalne radikalne stranke, Nacionalne stranke i Napredne stranke iz Srbije, kao i iz Srpsko-hrvatske koalicije, tada vladajuće koalicije u Hrvatskoj i Slavoniji, brojnih jugoslovenskih demokratskih grupa, pretežno iz Hrvatske i Dalmacije, kao i slovenačkih liberala. Prvaci ove nove stranke su Ljubomir Davidović, Svetozar Pribičević, Jaša Prodanović, Vojislav Veljković, Božidar Maksimović, Kosta Kumanudi. Njen prvi predsednik bio je Ljubomir Davidović.

U to vreme propasti četiri velika carstva i predvečerja jedne velike, svetske revolucije, Demokratska stranka je svojim programom težila da novu jugoslovensku državu učini stvarnošću. Program iz jula 1919. odlučno se bavi osnovnim problemima nove države: to su bili stvaranje jedinstvene jugoslovenske države i agrarna reforma. Delovanje Demokratske stranke će biti sve do 1929. na raskršću ostvarenja ova dva, često suprotstavljena, programska cilja.

Od osnivanja nove države do izbora koji su održani novembra 1920. godine, državom je upravljalo Privremeno narodno predstavništvo, koje je u tom kratkom periodu dalo državi čak četiri vlade, među kojima su bile jedna demokratska i jedna vlada koju su demokrate sastavile sa socijal-demokratama. U Konstituanti, izabranoj da donese prvi Ustav Kraljevine SHS, Demokratska stranka je predstavljala pojedinačno najmoćniju stranku (imala je 192 poslanika). Upravo njena podrška, zajedno sa pridobijenom podrškom Jugoslovenske muslimanske organizacije, omogućila je ustavno rešenje kojim je SHS definisana kao centralizovana, unitaristička država, sa jednodomnon Skupštinom i monarhom kao snažnim ustavnim činiocem. Kraljevina SHS bila je od početka suočena sa protivljenjem Hrvatske-republikanske seljačke stranke, koje se od protivljenja načinu ujedinjenja i ustavnom ustrojstvu pretvorilo u neprihvatanje nove države, izraženo stvaranjem Hrvatskog zastupstva i pristupanjem ove stranke Seljačkoj internacionali u Moskvi.

Demokratska stranka je pokušavala da političkim delovanjem ovakvu krizu države prevlada, pa je stoga već 1922. započela sa pregovorima sa strankama hrvatskog bloka, kako bi ih privolela da se vrate u Skupštinu. To dovodi do rascepa u DS, odvaja se unitarističko krilo predvođeno Svetozarom Pribičevićem, ministrom unutrašnjih poslova. Potreba učvršćivanja države bila je tada prisutna više nego ikada, pošto je upravo u to vreme u Italiji na vlast došla Fašistička stranka.

Nakon ostavke Pašić-Pribičevićeve vlade, u julu 1924. Vladu pod predsedništvom Ljube Davidovića formirale su DS, JMO i SLS (Slovenska ljudska stranka). Ova vlada zavisi od glasova HRSS-a i zato je njen program usmeren ka uspostavljanju pokrajinske uprave u Hrvatskoj, uz očuvanje Vidovdanskog ustava. Donesen je čuveni Zakon o korupciji. Davidovićeva Vlada je bila kratkotrajna, podnela je ostavku već u oktobru 1924. nakon što su javna istupanja prvaka HSS-a u dovela sumnju iskrenu podršku ove stranke Vladi DS-a. Međutim, njen učinak bio je značajan. Ova Vlada je prekinula gotovo neprekidnu vlast NRS-a u Kraljevini, političkim sredstvima je vratila hrvatski blok u Narodnu skupštinu, pa je čak ubrzo i HRSS promenio ime u HSS. Pad Davidovićeve Vlade bio je vanparlamentaran i nakon njega se u formiranje Vlade umešao sam Kralj, koji je tom prilikom predsedavao jednoj konferenciji parlamentarnih stranaka. Ipak, neuspeh u sastavljanju Vlade sa drugačijim programom, koji u sebi nije sadržao uslov saradnje sa Hrvatima, doveo je državu pred nove izbore.

Na izborima od 8. februara 1925. Demokratska stranka je prošla gore nego ikada. Ipak, potreba za promenama u zemlji više nego ikada, nametala je neophodnost objedinjavanja opozicije, tako je uz Demokratsku zajednicu koju su formirali DS i JMO (nastalu u septembru 1926) nastao i blok oko HSS pod imenom Koalicija narodnog sporazuma (Seljačko-demokratska koalicija). Kada se u julu ova koalicija raspala, Demokratska stranka je pretrpela osipanja u hrvatskim krajevima zemlje. Dvor koji se umešao i nakon pada Davidovićeve Vlade, sada je počeo akciju na stvaranju "četvrte stranke", stranke koje bi bila bliska Dvoru, a u koju bi ušli prvaci svih značajnih stranaka, bez stranačkih vođa. Ovakva aktivnost monarha bila je moguća obzirom na činjenicu da je on bio sjedinjujući činilac u državi, stvarni komandant Vojske. Ovim je bilo ugroženo samo jedinstvo Demokratske stranke.

Do izbora od septembra 1927. promenilo se čak osam vlada. Nakon izbora od 11. septembra 1927. Demokratska stranka je pokazala rezultate koji su u proseku bili za 50% bolji od onih koje je postigla na izborima od prošle godine. I pored ovakvog uspeha DS je morala da potraži saveznike kako bi došla na vlast. Kao prvi prirodni saveznik pokazao se Pribičevićev SDS, o toj koaliciji koja je smatrana za prirodnu dosta se govorilo u ono vreme. Uslov Pribičevićev bio je da ministri demokrate napuste tadašnju Vladu. U Demokratskoj stranci se u to vreme profilišu dve političke grupe čiji razlaz je očigledan još od vremena dvorske akcije sa ciljem stvaranja "četvrte stranke". Spor koji se razvija između Davidovićeve i Marinkovićeve grupe ne dovodi do nove podele u stranci, ali stranka ostaje po strani od novog grupisanja stranaka (stvorena je Seljačko-demokratska koalicija između HSS i SDS), pri čemu se još raspada staro savezništvo DS sa JMO.

Parlamentarna kriza se prelama kroz krizu najvećih stranaka - NRS nakon smrti Nikole Pašića nakon 47 godina nema snažno vođstvo, a DS se okreće unutrašnjim trzavicama. Smenjivali su se mandatari, a zemlja se te 1928. suočila još i sa agrarnom krizom. Seljačko-demokratska koalicija, koja ne uspeva da sastavi Vladu, predložila je stoga Kralju čak sastavljanje generalskog kabineta, kao rešenje koje bi bilo za sve prihvatljivo.

Ekonomska kriza, pitanje poreskog zakona, blokada Parlamenta, pa uz sve to još i Kraljeva bolest, u potpunosti su polarizovali političke stranke, ovaj put na srbijanske i prečanske. Pokušaji objedinjavanja neuspevaju, tako i dolazi do znamenitih pokušaja da se kod hrvatskih birača stvori alternativa HSS-u pridobijanjem hrvatskih privrednika za političko delovanje na ovoj stranci suprotstavljenim pozicijama. Krizu je dramatično ubrzao skupštinski atentat juna 1928. Tada je sa skupštinske govornice radikal Puniša Račić usmrtio dvojicu, a teško ranio trojicu prvaka HSS-a. U Vladi pod predsedništvom Korošeca (prvaka SLS), koja je zamenila Vukičevićev kabinet nakon atentata, nalazi se i demokrata iz Hrvatske Anđelinović, čime stranka pokušava da spreći svoje osipanje u Hrvatskoj. Intervencija monarha, započeta još sa nagoveštajima generalskih kabineta, završava se proglašavanjem Kraljevske diktature 6. januara 1929. Parlament je raspušten, a stranke zabranjene.

Tada nastaje prvi prekid postojanja Demokratske stranke, koji će trajati sve do izbora 1935. Demokratska stranka za to vreme ostaje verna svojim načelima vezanim za očuvanje jedinstvene države i ekonomskih reformi. Politički sled događaja u zemlji i svetu je ipak uveravaju u potrebu ustavne promene koja bi preuredila državu na osnovama drugačijim od njenih temelja postavljenim Vidovdanskim ustavom. Tako već 1932. godine DS predlaže uspostavljanje federativnog uređenja države sa četiri republike, smatrajući da je minimum srpskih interesa očuvanje Dunavsko-moravsko-vardarske okosnice. Predlog preuređenja bio je veoma dalekovid, pre svega zato što je u to vreme preporučivao nešto što je silom prilika delimično primenjeno sedam godina kasnije, a docnije i znatno nepovoljnije, svaki put međutim bez očekivanih rezultata (moramo imati u vidu da bi na Zapadu srpski interesi u uslovima jake federalne vlasti i sa većinom u Bosni i Hercegovini, te koalicijom HSS i SDS koja se sa saveznog nova implikuje na republički, srpski interes možda bio pretežniji nego u unitarnoj državi).

Šestojanuarska diktatura nije pomogla da se prevlada kriza u kojoj se nalazila Jugoslavija. Čak i potpora koju je imala u krugovima krupnog hrvatskog kapitala počela je da opada sa velikom krizom koja je 1930. i 1931. zahvatila zemlju. U Srbiji je nezadovoljstvo bilo tim veće što Kralj potporu za diktaturu nije našao ni kod radikala, ni kod demokrata. Demokratska stranka bila je jdan od najvećih protivnika diktature u Srbiji. Ipak, njena prilično liberalna struktura i ne odviše energićno vođstvo doveli su do toga da Stranka nakon uspostavljanja ustavnog režima po stupanju Oktroisanog ustava (3. septembar 1931) ne uđe u Vladu, ali pri tom ne ostane ni u apsolutnoj opoziciji, pošto su njeni članovi gotovo po pravilu bili ministri u vladama (Marinkovićevoj, Srškićevoj i Jeftićevoj).

Nakon pogibije kralja Aleksandra, u zemlji su 1935. raspisani izbori na kojima je Demokratska stranka nastupila kao oštra opozicija dotadašnjim režimima. Tako je ušla u koaliciju sa HSS-om, prihvatajući čak ovu stranku za starijeg koalicionog partnera. Tada je DS ovom bloku doneo čak pola miliona glasova iz Srbije. Ipak to nije bilo dovoljno za uspostavljanje Vlade, pa je na čelo države uskoro došla transformisana radikalna stranka, pod imenom Jugoslovenska radikalna zajednica, pod vođstvom Milana Stojadinovića. Stojadinović je u potpunosti promenio kurs spoljne i ekonomske politike zemlje uspostavljajući tako sistem koji je, bez obzira na brojne mane, uspeo da se održi sve do februara 1939.

Ovakav sistem je zahtevao stvaranje velikih koalicija, tako da su se u Stojadinovićevom, odnosno HSS-DS bloku, na izborima od 11. decembra 1938. našle gotovo sve stranke koje su delovale na prostoru Kraljevine. Tada je, i pored velikih pritisaka (Stojadinović je vršio pritisak na državne činovnike, oformio je čak i poluvojnu stranačku organizaciju) opozicija dobila svega oko trista hiljada glasova manje do JRZ-a (1.636.519 - 1.336.823). Kada je dvorskom intrigom Stojadinovićeva Vlada u februaru naredne godine pala, oformljena je Vlada koja je na osnovu istovetnog skupštinskog odnosa snaga imala da u izmenjenim spoljnopolitičkim odnosima prevaziđe Hrvatsko pitanje, koje je tištilo samu bit države. Sporazum Cvetković-Maček predstavljao je samo polovično rešenje tog pitanja i posredno je značio je ostanak Demokratske stranke po strani od zbivanja.

Pad Cvetkovićeve vlade nakon pristupanja Jugoslavije Trojnom paktu i propast Jugoslavije u aprilskom ratu, označili su svojevrstan kraj predratne Demokratske stranke. Već nakon 1924, a posebno u vreme konačnog razlaza sa prečanskim strankama, DS se osipa u zapadnim krajevima zemlje. Rat je samo potvrdio konačni raspad, ionako nikada odviše homogene stranke.

Prvak stranke iz razdoblja stvaranje prvog Ustava, dr Ivan Ribar, predsednik Konstituante, postao je predsednik AVNOJ-a, dok je Jaša Prodanović, njen kratkotrajni član, nekadašnji prvak Samostalne radikalne stranke koji je već 1919. iz DS izdvojio Jugoslovensku republikansku stranku, bio je ministar Srbije u posleratnoj Vladi Josipa Broza. Demokratsku stranku su u međuratnom periodu potresale sve one krize koje su razdirale nejako srpsko i jugoslovensko građanstvo. Nekadašnji prvaci DS bili su i na strani NOB-a, kao i u Jugoslovenskoj vojsci u otadžbini, pa su tako na kongresu u selu Ba, održanom u februaru 1944, učestvovali njeni predstavnici.

Zanimljivo je ipak napomenuti kako ni jedan demokrata nije bio na čelu neke od vlada u izbeglištvu. Možda je baš zato Demokratska stranka najorganizovanije istupila protiv Narodnog fronta na izborima novembra 1945. Tada je njen prvak Milan Grol, koji je još ranije izašao iz Privremene vlade Josipa Broza u potpunosti se suprotstavljajući načelima koja je ona zastupala. Demokratska stranka je na ovim izborima, u okviru opozicione liste, i pored velikih pritisaka, dobila preko dvestotine hiljada glasova. Ipak su ovi izbori, koji su stranačkoj istoriji Srbije doneli termin "ćorava kutija" i kojima su prethodili stvaranje tzv. Demokratske stranke koja je ušla u NF i javna spaljivanja glasila DS "Demokratije", označili početak jednopartijskog režima koji će potrajati skoro pet decenija.